Kadrowanie zdjęć i kary umowne w OWU fotografów w Niemczech

 

Przedstawiamy Państwu wyrok Sądu Okręgowego w Kolonii (Landgericht Köln) z dnia 19.08.2021 r. (sygn. akt 14 O 487/18). Wyrok ten obrazuje ścisłe granice wykorzystania zdjęć w praktyce reklamowej. Ktokolwiek przycina zdjęcia zleceniowe bez konsultacji lub ustala zbyt wysokie kary w nietransparentnych Ogólnych Warunkach Umów (OWU), ryzykuje kosztowne spory prawne.

 

Stan faktyczny: OWU fotografów w Niemczech

 

Fotograf zawodowy wykonał dla stowarzyszenia branżowego dwie kolekcje zdjęć fryzur. Zgodnie z umową, zdjęcia miały być wykorzystywane w czasopismach branżowych. Spór powstał jednak na tle dodatkowego wykorzystania:

• Pozwani udostępnili zdjęcia osobom trzecim w chronionym hasłem archiwum online oraz na płytach CD dla prasy.
• Zdjęcia przed przekazaniem zostały przycięte (dostosowanie layoutu) i opatrzone logo stowarzyszenia.
• Metadane (dane Exif z dowodem autorstwa) zostały usunięte podczas przesyłania, a bezpośrednio przy zdjęciach zabrakło informacji o autorstwie.

Fotograf zażądał wysokich kar umownych na podstawie swoich OWU oraz odszkodowania.

 

Pułapka w OWU: Dlaczego kary umowne zawiodły

 

Fotograf zawarł w swoich OWU klauzule (§ 8.4 i 8.5), które przewidywały ryczałtową karę w wysokości pięciokrotności honorarium w przypadku naruszeń. Rozstrzygnięcie sądu: Klauzule te są bezskuteczne (§ 307 ust. 1 BGB).

• Brak przejrzystości:
  Terminy (np. „honorarium za korzystanie”) nie zostały wystarczająco jasno zdefiniowane.
• Nieuzasadnione pokrzywdzenie:
  Poprzez kumulację różnych kar za jedno zdjęcie mogłaby powstać astronomiczna kwota, pozostająca w całkowitym braku proporcji do rzeczywistej szkody.

 

Kluczowe motywy rozstrzygnięcia

 

Mimo bezskuteczności klauzul w OWU, sąd nakazał pozwanym zapłatę wysokiej kwoty, jednak na podstawie ustawowego prawa autorskiego:

1. Kadrowanie zdjęcia to opracowanie wymagające zgody
   Sąd wyjaśnił: Zdjęcie to coś więcej niż tylko odwzorowanie. Fotograf decyduje o artystycznym wyrazie poprzez kadr. Kto przycina zdjęcie portretowe w taki sposób, że zmienia się pozycja osoby w przestrzeni, ingeruje w prawo autorskie (§ 23 UrhG). Nie jest to zwykłe „układanie layoutu”, lecz opracowanie wymagające zgody.
2. Obowiązek oznaczenia autorstwa (§ 13 UrhG)
   Pozwanym nie wolno było po prostu usunąć metadanych. Nawet jeśli oznaczenie autora pojawiło się w stopce redakcyjnej magazynu, przy udostępnianiu cyfrowym (portal do pobierania) należy zapewnić rozpoznawalność twórcy.
3. Osobista odpowiedzialność członka zarządu
   Szczególnie istotny aspekt: Sąd skazał członka zarządu spółki marketingowej (GmbH) osobiście. Ponosi on odpowiedzialność za organizację archiwum zdjęć i musi zapewnić, aby prawa autorskie nie były naruszane.

 

Istotne skutki prawne wyroku dla obrotu prawnego

 

Z wyroku wynikają trzy złote zasady dla firm i agencji:

1. Ręce precz od kadru:
   Każda zmiana oryginału (przycinanie, filtry, dodawanie logo) powinna być wcześniej uzgodniona z fotografem na piśmie, aby uniknąć pozwów o nieuprawnione opracowanie.
2. Metadane są święte:
   Przy przetwarzaniu plików zdjęć na potrzeby stron internetowych należy technicznie zapewnić zachowanie informacji o autorze (dane Exif/IPTC).
3. Weryfikacja OWU dla fotografów:
   Ryczałtowe „mnożniki kar” w OWU są prawnie niezwykle ryzykowne. Rozsądniejsza jest orientacja na rekomendacjach MFM lub indywidualna umowa o wynagrodzenie za dodatkowe wykorzystanie.

 

Wyrok w liczbach

 

Mimo że kary z OWU zostały oddalone, sąd przyznał fotografowi pięciokrotne odszkodowanie z tytułu licencji analogowej. Sąd uznał ten „dodatek za naruszenie” za uzasadniony ze względu na sumę naruszeń (opracowanie + nałożenie logo + brak oznaczenia + nieuprawnione udostępnienie).

 

 

Data: 19.08.2021
Sąd: Sąd Okręgowy w Kolonii (LG Köln)
Skład orzekający: 14. Izba Cywilna
Rodzaj orzeczenia: Wyrok
Sygnatura akt: 14 O 487/18
ECLI: ECLI:DE:LGK:2021:0819.14O487.18.00

 

Klauzule abuzywne w OWU fotografów w Niemczech

 

Wiele standardowych OWU stosowanych przez fotografów nie wytrzymuje kontroli treści zgodnie z §§ 307 i nast. BGB. W przypadku ich użycia, w sytuacji spornej są one bezwartościowe i mogą prowadzić nawet do upomnień na podstawie ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (UWG).

1. „Ryczałtowe pięciokrotne przebicie” (odszkodowanie karne)

• Błąd:
  Klauzule przewidujące ryczałtową karę umowną w wysokości 5- lub 10-krotności honorarium za każde naruszenie (np. brak oznaczenia autora lub nieuprawnione opracowanie).
• Dlaczego bezskuteczne?
  Sąd (LG Köln) widzi w tym nieuzasadnione pokrzywdzenie, gdy kara drastycznie przewyższa możliwą rzeczywistą szkodę i nie różnicuje ze względu na wagę naruszenia.

2. Nietransparentne pojęcia dotyczące wynagrodzenia

• Błąd:
  Klauzula uzależnia karę od „honorarium za korzystanie”, nie definiując, czy chodzi o honorarium za zdjęcie, za zlecenie, czy o całą stawkę dzienną.
• Dlaczego bezskuteczne?
  Naruszenie zasady przejrzystości (§ 307 ust. 1 zd. 2 BGB). Klient musi być w stanie dokładnie przewidzieć obciążenie finansowe w razie naruszenia.

3. Naruszenie zakazu kumulacji (wielokrotne karanie)

• Błąd:
  OWU sformułowane tak, że za jedno zdjęcie mogą zostać naliczone jednocześnie kary za „nieuprawnione przechowywanie”, „brak oznaczenia autora” oraz „opracowanie”.
• Dlaczego bezskuteczne?
  Taka „eskalacja kar” prowadzi do nieproporcjonalnych kwot, co prawnie uznawane jest za niedopuszczalny nacisk (knebel).

4. Wykluczenie jakiegokolwiek opracowania bez wyjątków

• Błąd:
  „Zabrania się jakiejkolwiek, nawet najmniejszej zmiany zdjęcia”.
• Dlaczego krytyczne?
  Choć autorskie prawa osobiste są silne, w komercyjnym obrocie prawnym (agencje reklamowe) technicznie niezbędne dostosowania (np. lekkie korekty kolorystyczne do druku lub techniczne spady) muszą być często tolerowane (§ 39 ust. 2 UrhG). Całkowity zakaz w relacjach B2B może być zbyt daleko idący.

5. Przeniesienie „wszystkich praw” bez odpowiedniego wynagrodzenia (Total Buy-out)

• Błąd:
  Klauzule pozbawiające fotografa wszelkich praw przy przewidzianym bardzo niskim honorarium.
• Dlaczego bezskuteczne?
  Naruszenie zasady odpowiedniego wynagrodzenia (§ 32 UrhG). Fotografowie mają ponadto prawo do dodatkowego wynagrodzenia w przypadku „sukcesu rynkowego” (tzw. klauzula bestsellera, § 32a UrhG).

6. „Klauzula wieczności” (bezterminowy obowiązek archiwizacji)

• Klauzula:
  „Fotograf jest zobowiązany do cyfrowej archiwizacji danych obrazu przez okres 10 lat (lub na zawsze) i do zapłaty odszkodowania w przypadku ich utraty”.
• Problem:
  Taki obowiązek bez dodatkowego wynagrodzenia nieuzasadnienie krzywdzi fotografa. Zabezpieczanie danych kosztuje pieniądze i wymaga infrastruktury.

7. „Total Buy-out” bez odpowiedniego wynagrodzenia

• Klauzula:
  „Zapłata honorarium ryczałtowego obejmuje wszystkie autorskie prawa majątkowe dla wszystkich znanych i nieznanych pól eksploatacji, bez ograniczeń czasowych, terytorialnych i treściowych”.
• Problem:
  Prawo autorskie zna zasadę odpowiedniego wynagrodzenia (§ 32 UrhG). Jeśli honorarium pozostaje w rażącej dysproporcji do sposobu korzystania, klauzula może zostać podważona.

8. „Ryczałt odszkodowawczy” bez możliwości dowodowej

• Klauzula:
  „W przypadku utraty analogowego slajdu lub nośnika danych należy zapłacić ryczałtowe odszkodowanie w wysokości 1.000 € za zdjęcie”.
• Problem (§ 309 nr 5 BGB):
  Zryczałtowane kwoty odszkodowania w OWU są skuteczne tylko wtedy, gdy wyraźnie umożliwi się klientowi udowodnienie, że szkoda w ogóle nie powstała lub jest znacznie niższa. Brak tej wzmianki czyni klauzulę całkowicie bezskuteczną.

9. Wyłączenie odpowiedzialności przy lekkim niedbalstwie

• Klauzula:
  „Odpowiedzialność fotografa za szkody (np. awaria aparatu, utrata danych) jest wyłączona, chyba że wystąpił zamiar bezpośredni lub rażące niedbalstwo”.
• Problem:
  W OWU nie można wyłączyć odpowiedzialności za naruszenie kardynalnych obowiązków umownych (podstawowych obowiązków, których wypełnienie umożliwia realizację umowy) nawet w przypadku lekkiego niedbalstwa. Jeśli fotograf usunie zdjęcia przez prosty błąd w obsłudze, musi ponieść odpowiedzialność.

10. Zakaz reklamacji po odbiorze

• Klauzula:
  „Reklamacje dotyczące artystycznego wykonania są wyłączone po dokonaniu odbioru”.
• Problem:
  Ustawa przyznaje klientowi prawa z tytułu rękojmi. Jeśli wada techniczna wyjdzie na jaw później, nie można jej ryczałtowo wyłączyć w OWU, zwłaszcza gdy klientem jest konsument.

11. Przeniesienie praw na „nieznane pola eksploatacji”

• Klauzula:
  „Klient otrzymuje prawo do korzystania ze zdjęć na wszystkich znanych dziś oraz mogących powstać w przyszłości polach eksploatacji”.
• Problem:
  Choć przyznanie praw na nieznane pola eksploatacji jest ustawowo możliwe od 2008 r. (§ 31a UrhG), podlega ono surowym wymogom formalnym (forma pisemna) i obowiązkowi dodatkowego wynagrodzenia. Ukryta klauzula w OWU często jest niewystarczająca.

Temat Ogólnych Warunków Umów to „niekończąca się opowieść”, nie tylko w branży fotograficznej. Wytyczne sądowe mogą stawać się coraz surowsze lub po prostu ulegać zmianie. Także zmiany w przepisach mogą wpływać na klauzule stosowane od lat. Wtedy należy dokonać korekt. Czy mają Państwo swoje OWU pod kontrolą?

 

Kontakt do Kancelarii swist.legal w Niemczech

 

Jeśli zaistnieje problem prawny, w którym może pomóc adwokat, prosimy o kontakt.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nota prawna i wyłączenie odpowiedzialności

Treści i odpowiedzialność Treści zawarte na tej stronie służą wyłącznie celom ogólnoinformacyjnym. Pomimo starannego sprawdzenia nie przejmujemy odpowiedzialności za prawidłowość, kompletność ani aktualność udostępnianych informacji. Roszczenia z tytułu odpowiedzialności wynikające z wykorzystania tych informacji są wykluczone, o ile nie doszło do udowodnionego umyślnego działania lub rażącego niedbalstwa.

Brak porady prawnej Udostępnione informacje nie stanowią porady prawnej i nie mogą zastąpić indywidualnej konsultacji z wykwalifikowanym adwokatem. Zastosowanie treści w konkretnych przypadkach odbywa się na własne ryzyko użytkownika.

W swojej konkretnej sprawie skorzystaj z porady adwokata!