Podwyżenie wynagrodzenia w Niemczech

 

Wyrok Sądu Krajowego w Kolonii (sygn. akt 28 O 729/07 z dnia 12.09.2012 r.) stanowi istotne orzeczenie w zakresie prawa umów autorskich, a konkretnie w odniesieniu do tzw. „paragrafu o bestsellerach”. Dotyczy on pytania, kiedy ryczałtowe wynagrodzenie autorów musi zostać następczo dostosowane w przypadku wysokich wyników sprzedaży.

 

Stan faktyczny: podwyżenie wynagrodzenia w Niemczech

 

Powodowie, brytyjskie małżeństwo autorów, w latach 1992–2003 przygotowywali manuskrypty oraz wybór ilustracji do licznych książek o designie i sztuce (m.in. „1000 Chairs”, „20th Century Design”) dla pozwanego wydawnictwa z Kolonii.

• Wynagrodzenie: Strony uzgodniły każdorazowo honoraria ryczałtowe (flat fees), które zostały wypłacone. Dodatkowo od 2002 roku powodowie otrzymywali miesięczne płatności na podstawie umowy o honorarium („Fee Agreement”).
• Sukces: Książki odniosły ogromny sukces międzynarodowy. Niektóre z nich osiągnęły nakłady sześciocyfrowe (np. „1000 Chairs” w liczbie ponad 480 000 egzemplarzy). Wydawnictwo reklamowało je w katalogach częściowo jako „bestsellery” (symbol worka z dolarami) lub „króla listy backlisty” (książek starszych, stale dostępnych w sprzedaży).
• Cel powództwa: Powodowie domagali się w drodze powództwa etapowego (po uprzednim uzyskaniu informacji) dostosowania umów. Żądali dodatkowego procentowego udziału w przychodach ze sprzedaży, argumentując, że wynagrodzenie ryczałtowe pozostaje w rażącej dysproporcji do sukcesu książek.

 

Rozstrzygnięcie: podwyżenie wynagrodzenia w Niemczech

 

Sąd Krajowy w Kolonii oddalił powództwo. Powodowie nie otrzymali dalszego wynagrodzenia.

 

Główne motywy rozstrzygnięcia

 

Sąd oparł swoją decyzję na dwóch kluczowych filarach:

 

Przedawnienie (za okres do 2001 roku)

 

Roszczenia o dostosowanie umów za okres przed 31.12.2001 r. (według starego prawa, § 36 niem. ustawy o prawie autorskim – UrhG w starej wersji) uznano za przedawnione.

• Powodowie powinni byli powziąć wiadomość o nadzwyczajnym sukcesie książek już na podstawie przesłanych im katalogów wydawniczych (z symbolami bestsellerów) oraz pozytywnych recenzji w czasopismach branżowych.
• Kto widzi, że jego książka określana jest mianem „króla backlisty”, nie może powoływać się na niewiedzę o sukcesie sprzedażowym.

 

Brak „rażącej dysproporcji” (§ 32a UrhG)

 

W odniesieniu do okresu od 2002 roku (nowe prawo) roszczenie wymaga, aby uzgodnione wynagrodzenie oraz korzyści wydawnictwa pozostawały w rażącej dysproporcji. Sąd nie stwierdził takiej sytuacji w niniejszej sprawie:

• Analiza całościowa: Przy badaniu dysproporcji nie można było pominąć wypłat z tytułu „Fee Agreement” (ponad 1,2 mln euro).
• Realia gospodarcze: Wydawnictwo było w stanie wykazać, że wysokim przychodom brutto towarzyszyły również ogromne koszty specyficzne dla danej publikacji (produkcja, marketing, dystrybucja poprzez spółki zależne).
• Wkład autorski: Sąd wziął pod uwagę, że są to książki popularnonaukowe, w których twórczy wkład autorów (proporcja tekstu do wyboru ilustracji) należy oceniać inaczej niż w przypadku powieści beletrystycznych. Honorarium ryczałtowe w porównaniu z pozostałymi zyskami netto wydawnictwa nie wydawało się rażąco niskie.

 

Znaczenie dla orzecznictwa

 

Wyrok ten precyzuje bariery dla tzw. „wyrównania sprawiedliwościowego” (Fairnessausgleich) w prawie autorskim:

• Obowiązek informacyjny a przedawnienie: Autorzy nie mogą czekać w nieskończoność, jeśli istnieją wyraźne przesłanki wskazujące na status bestsellera (katalogi, recenzje). Przedawnienie rozpoczyna się tutaj już w momencie „rażąco niedbałego braku wiedzy”.
• Podstawa obliczeń: Sąd wyjaśnia, że dla stwierdzenia „dysproporcji” decydujący nie jest sam obrót brutto, lecz należy zbadać zyski i korzyści podmiotu eksploatującego utwór po odliczeniu kosztów.
• Honoraria ryczałtowe nie są niedozwolone per se: Nawet w przypadku utworów odnoszących ogromny sukces, honorarium ryczałtowe nie prowadzi automatycznie do dopłaty, jeśli autor otrzymał łącznie wysoką sumę dzięki innym konstrukcjom umownym (jak w tym przypadku stałe miesięczne wynagrodzenie).

28 O 729/07 – Sąd Krajowy w Kolonii
Sąd: Sąd Krajowy w Kolonii (Landgericht Köln)
Rodzaj rozstrzygnięcia: Wyrok końcowy
Sygnatura akt: 28 O 729/07
ECLI: DE:LGK:2012:0912.28O729.07.00
Data: 12.09.2012 r.

 

„Klauszula o bestsellerach” zgodnie z § 32a UrhG

 

Roszczenie o dostosowanie umowy (tzw. „dopłata” – Nachschlag) powstaje, mówiąc w uproszczeniu, wtedy, gdy sukces utworu i wypłacone za niego wynagrodzenie odbiegają od siebie tak znacząco, że podtrzymywanie pierwotnej umowy byłoby nie do przyjęcia.

Oto kryteria określające, kiedy występuje taka dysproporcja:

 

„Rażąca dysproporcja”

 

Ustawa wymaga istnienia rażącej dysproporcji między uzgodnionym wynagrodzeniem a przychodami i korzyściami płynącymi z eksploatacji utworu.

• Zasada kciuka w orzecznictwie:
  Orzecznictwo (w szczególności Federalny Trybunał Sprawiedliwości – BGH) zazwyczaj przyjmuje, że rażąca dysproporcja występuje, gdy faktyczne wynagrodzenie wynosi mniej niż połowę (50%) tego, co należałoby uznać za „stosowne wynagrodzenie” (czyli honorarium rynkowe przy znajomości sukcesu utworu).
• Przykład:
  Jeśli autor bestsellera zazwyczaj otrzymałby 10% udziału, a otrzymał jedynie ryczałt, który rachunkowo odpowiada tylko 4% obrotu, mamy do czynienia z dysproporcją.

 

Przychody i korzyści podmiotu eksploatującego (wydawcy)

 

Pod uwagę bierze się nie tylko sam czysty obrót, ale wszystko, co wydawnictwo lub producent zyskuje dzięki utworowi:

• Bezpośrednie przychody:
  Sprzedaż książek, bilety do kina, wyświetlenia w streamingu.
• Prawa zależne:
  Licencje zagraniczne, merchandising, prawa do audiobooków.
• Korzyści pośrednie:
  Efekty reklamowe dla wydawnictwa lub wzrost wartości marki.

 

Analiza całościowa (Haczyk w sprawie przed LG Köln)

 

Sąd bada w każdym indywidualnym przypadku, czy dysproporcja jest rzeczywiście „niesłuszna”. Istotną rolę odgrywają tu czynniki, które często przemawiają na niekorzyść twórców:

• Koszty produkcji:
  Wysokie inwestycje wydawnictwa (np. drogie prawa do zdjęć, kosztowny druk) mogą pomniejszyć „korzyść” wydawcy.
• Wkład własny twórcy:
  Jak duży jest wkład twórczy? W przypadku powieści wynosi on 100%. W przypadku albumu, gdzie wydawnictwo tworzy koncepcję, a autor pisze jedynie wstęp, udział ten jest mniejszy.
• Wcześniejsze płatności:
  Jak w przypadku wyroku LG Köln, wszystkie płatności (również miesięczne ryczałty czy zwrot kosztów) są zaliczane na poczet wynagrodzenia.

 

Przypadek szczególny: Wynagrodzenie ryczałtowe (Buy-out)

 

Właśnie przy honorariach ryczałtowych (Flat Fees) obowiązek dopłaty ma ogromne znaczenie praktyczne. Ponieważ twórca nie otrzymuje tu procentowego „kawałka tortu”, honorarium „zamraża” jego zarobki, podczas gdy zysk wydawcy przy bestsellerze może teoretycznie rosnąć w nieskończoność.

Ważne: Roszczenie o dopłatę jest niezbywalne. Oznacza to, że nie można skutecznie podpisać w umowie zrzeczenia się praw wynikających z § 32a UrhG.

 

Podsumowanie: Kiedy warto dokonać analizy?

 

Roszczenie o dopłatę jest zazwyczaj perspektywiczne, gdy:

1. Utwór odniósł zaskakująco duży sukces (lista bestsellerów, miliony kliknięć).
2. Wypłacono jedynie niskie honorarium ryczałtowe.
3. Uzgodniona kwota stanowi mniej niż połowę tego, co stowarzyszenia branżowe w swoich wspólnych zasadach wynagradzania określają jako sprawiedliwe.

 

Obliczanie stosownego wynagrodzenia

 

Jest to kluczowy element każdego roszczenia o dopłatę. Ponieważ ustawa nie precyzuje dokładnie, jaka kwota w euro jest „sprawiedliwa”, orzecznictwo (w tym Sąd Krajowy w Kolonii w powyższej sprawie) stosuje dwuetapową procedurę:

 

Krok 1: Ustalenie wynagrodzenia porównawczego (Stan docelowy)

 

Należy zadać pytanie: Co uzgodniłyby rozsądne strony, gdyby przewidziały sukces książki?

• Wspólne zasady wynagradzania (GVR): To najważniejsze źródło. Organizacje twórców (np. ver.di, VS – Związek Pisarzy Niemieckich) oraz podmioty eksploatujące (Komisja Wydawców) negocjują te zasady.
  • Przykład: W przypadku beletrystyki w twardej oprawie często przyjmuje się udział w wysokości 10% ceny detalicznej netto.
• Zwyczaje branżowe: Jeśli nie istnieją zasady GVR (co często zdarza się przy książkach popularnonaukowych lub albumach), sprawdza się, co jest przyjęte w branży. W przypadku albumów udział jest często niższy (np. 5% do 8%), ponieważ koszty produkcji po stronie wydawnictwa są wyższe.

 

Krok 2: „Test dwóch czynników” (Stan faktyczny)

 

Następnie dokonuje się obliczeń, aby stwierdzić rażącą dysproporcję.

• Weryfikacja rachunkowa (Próg 50%): Bierze się sumę, którą twórca otrzymałby przy stosownym udziale procentowym (Krok 1). Jeśli faktycznie wypłacone honorarium ryczałtowe wynosi mniej niż połowę tej sumy, dysproporcja jest „rażąca”.
  • Rachunek: Stosowne wynagrodzenie wynosiłoby 100 000 €. Autor otrzymał jedynie 40 000 €. -> Warunek spełniony, ponieważ 40 000 € to mniej niż 50% ze 100 000 €.
• Ocena słuszności (Przypadek indywidualny): Tutaj dochodzą do głosu argumenty wydawnictwa (jak w wyroku LG Köln):
  • Czy wydawnictwo poniosło ekstremalnie wysokie ryzyko gospodarcze?
  • Czy utwór został wypromowany głównie dzięki intensywnemu marketingowi wydawcy (a nie tylko dzięki jakości pracy autora)?
  • Czy istniały świadczenia dodatkowe (opłacenie biura, zaliczki, miesięczne honoraria)?

 

Przykładowe obliczenie (według logiki LG Köln)

 

Załóżmy, że książka została sprzedana w liczbie 100 000 egzemplarzy po cenie netto 20 €.

• Obrót: 2 000 000 €
• Stosowny udział (zakładając 7%): 140 000 €
• Wypłacone honorarium ryczałtowe: 30 000 €
• Wynik: Ponieważ 30 000 € to znacznie mniej niż połowa ze 140 000 € (czyli 70 000 €), występuje rażąca dysproporcja. Autor mógłby żądać różnicy do kwoty 140 000 € (lub przynajmniej jej sprawiedliwej części) jako dopłaty.

 

Ważny punkt: przedawnienie

 

Sąd Krajowy w Kolonii był w tej kwestii bardzo surowy. Jeśli jako autor zauważysz, że Twój utwór jest hitem, nie możesz czekać zbyt długo:

• Termin przedawnienia wynosi zazwyczaj 3 lata (liczone do końca roku kalendarzowego).
• Bieg przedawnienia rozpoczyna się w momencie, gdy dowiesz się o okolicznościach (wysokiej sprzedaży) lub nie dowiesz się o nich wskutek rażącego niedbalstwa.
• Wskazówka: Jeśli wydawca reklamuje książkę w katalogu jako „bestseller”, zegar zaczyna tykać!

 

Czy „paragraf o bestsellerach” dotyczy tylko książek i albumów?

 

Paragraf o bestsellerach (§ 32a UrhG) nie ogranicza się do książek. Ma on zastosowanie do wszystkich rodzajów utworów chronionych prawem autorskim, o ile uzgodniono umowne korzystanie z nich, a sukces utworu pozostaje w rażącej dysproporcji do zapłaty.

Oto najważniejsze obszary, w których odgrywa on dużą rolę w praktyce:

 

1. Film i telewizja

To, obok rynku książki, główny obszar zastosowania.

• Aktorzy: Precedensowe wyroki dotyczyły zwłaszcza aktorów dubbingowych (np. niemiecki głos Jacka Sparrowa w „Piratach z Karaibów” czy głos Kubusia Puchatka). Gdy film zarabia miliardy na całym świecie, a lektorzy otrzymali jedynie kilka tysięcy euro gaży dziennej, stosuje się § 32a UrhG.
• Reżyserzy i operatorzy: Również oni mogą żądać dopłaty przy nieoczekiwanym hicie kinowym lub niezwykle popularnym serialu (np. „Okręt” – Das Boot).
• Scenarzyści: Gdy na podstawie skryptu powstaje ogromna franczyza z merchandisingiem i sequelami.

 

2. Branża muzyczna

 

W muzyce często pracuje się na zaliczkach i udziałach procentowych (tantiemach), ale przy umowach ryczałtowych dochodzi do głosu roszczenie o dopłatę:

• Muzycy sesyjni: Ktoś, kto otrzymał zapłatę za jednorazową sesję, ale nagrał riff lub solówkę, która uczyniła piosenkę światowym hitem.
• Kompozytorzy i autorzy tekstów: Jeśli przenieśli swoje prawa za jednorazową opłatą, a piosenka staje się stałym punktem programu w radiu lub streamingu.

 

3. Sztuki wizualne i fotografia

 

• Fotografowie: Zdjęcie reklamowe, które pierwotnie planowano tylko do małej regionalnej broszury, a które ostatecznie trafia na każdy billboard dużej marki na całym świecie.
• Ilustratorzy: Projektanci logo lub maskotek, które nagle pojawiają się na milionach produktów (t-shirty, kubki, zabawki).

 

4. Oprogramowanie i gry wideo

 
Oprogramowanie również podlega ochronie prawa autorskiego.

• Programiści: Gdy mały fragment kodu lub specjalny element projektu gry jest kluczowy dla sukcesu tytułu, który sprzedaje się w milionach egzemplarzy, a został opłacony jedynie niskim ryczałtem.

 

5. Dziennikarstwo

 

• Freelanserzy: Artykuł lub reportaż, który generuje ogromne dodatkowe przychody poprzez wielokrotne wykorzystanie w różnych domach mediowych lub późniejszą adaptację książkową bądź filmową.

 

Wskazówka oparta na doświadczeniu: Kiedy mamy do czynienia z „utworem”?

 

Aby paragraf miał zastosowanie, musi to być osobista twórczość intelektualna.

• Brak ochrony: Czynności czysto rzemieślnicze (np. korekta tekstów, samo przepisywanie).
• Ochrona: Wszystko, co pozostawia pewien „margines twórczy” (np. również wybór i układ danych w zbiorze, jak w przypadku albumów o designie w sprawie przed LG Köln).

 

Co z „artystami wykonawcami”?

 

Dobra wiadomość: Dla artystów wykonawców (muzyków, tancerzy, interpretatorów), którzy nie są twórcami w sensie ścisłym (tj. sami nie wymyślili utworu), istnieje prawie identyczna regulacja w § 79 ust. 2 UrhG. Mają oni zatem takie same prawa do dopłaty, jak sami autorzy.

 

Co zrobić, gdy wydawca lub podmiot eksploatujący nie chce dobrowolnie ujawnić wyników sprzedaży?

 

To często najtrudniejszy pierwszy krok: roszczenie o udzielenie informacji (Auskunftsanspruch). Jest to rzeczywiście największa przeszkoda – skąd masz wiedzieć, czy przysługuje Ci dopłata, jeśli nie znasz wyników sprzedaży? Ponieważ ustawodawca dostrzegł ten problem, wprowadził roszczenie o udzielenie informacji i zdanie sprawy (sprawozdawczość).

Od czasu reformy prawa autorskiego w 2021 roku roszczenie to zostało znacznie zaostrzone w § 32d UrhG (dla umów bezpośrednich) oraz § 32e UrhG (dla dalszego łańcucha licencyjnego).

Oto jak powinien postąpić twórca:

 

1. Roszczenie ustawowe (§ 32d UrhG)

 

Masz prawo raz w roku żądać od swojego partnera umownego (wydawnictwa, producenta, wytwórni) informacji o:

• Zakresie korzystania: (liczba sprzedanych egzemplarzy, kliknięcia, emisje).
• Uzyskanych z tego tytułu przychodach i korzyściach: (dochody wydawnictwa, opłaty licencyjne od osób trzecich).

Co najważniejsze: od 2021 roku podmiot eksploatujący ma co do zasady obowiązek udzielania tych informacji bez wezwania, raz w roku kalendarzowym. Jeśli tego nie robi, możesz wezwać go do tego pisemnie.

 

2. „Powództwo etapowe” (Droga prawna)

 

Jeśli podmiot eksploatujący „muruje” (odmawia współpracy) lub dostarcza jedynie niepełne dane (jak w przypadku sprawy przed LG Köln), stosuje się powództwo etapowe (Stufenklage) zgodnie z § 254 ZPO (niemieckiego kodeksu postępowania cywilnego). Działa to następująco:

• I etap (Informacja): Sąd najpierw nakazuje podmiotowi eksploatującemu wyłożenie kart na stół (dane, dowody, faktury).
• II etap (Zapewnienie pod przysięgą): Jeśli masz powody przypuszczać, że informacje były niepełne lub błędne, podmiot ten musi zapewnić o ich prawdziwości pod przysięgą (pod rygorem odpowiedzialności karnej!).
• III etap (Świadczenie): Dopiero gdy liczby są znane, precyzyjnie określasz swoje żądanie finansowe (kwotę dopłaty).

 

3. Ograniczenia roszczenia

 

Istnieją dwie sytuacje, w których podmiot eksploatujący może odmówić udzielenia informacji:

• Nieznaczny wkład: Jeśli Twój wkład w utwór jest marginalny (np. malutkie zdjęcie w 500-stronicowej książce), roszczenie może wygasnąć.
• Niewspółmierność: Gdy nakład pracy potrzebny do przygotowania informacji rażąco przewyższa płynące z niej korzyści.

 

4. Co robić, gdy partner umowny zbankrutował lub przekazał prawa dalej? (§ 32e UrhG)

 

Często wydawnictwo twierdzi: „Sprzedaliśmy prawa do studia w USA, sami nie wiemy, ile oni zarabiają”.

• W takim przypadku masz bezpośrednie roszczenie wobec osoby trzeciej (podlicencjobiorcy). Możesz zatem zapukać bezpośrednio do platformy streamingowej lub zagranicznego dystrybutora i zażądać informacji.

Ważne: Roszczenie o udzielenie informacji przedawnia się samodzielnie! Jeśli nie pytasz o dane przez lata, tracisz nie tylko orientację w sytuacji, ale w końcu także prawo do żądania tych liczb.

 

Kontakt do Kancelarii swist.legal w Niemczech

 

Jeśli zaistnieje problem prawny, w którym może pomóc adwokat, prosimy o kontakt.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nota prawna i wyłączenie odpowiedzialności

Treści i odpowiedzialność Treści zawarte na tej stronie służą wyłącznie celom ogólnoinformacyjnym. Pomimo starannego sprawdzenia nie przejmujemy odpowiedzialności za prawidłowość, kompletność ani aktualność udostępnianych informacji. Roszczenia z tytułu odpowiedzialności wynikające z wykorzystania tych informacji są wykluczone, o ile nie doszło do udowodnionego umyślnego działania lub rażącego niedbalstwa.

Brak porady prawnej Udostępnione informacje nie stanowią porady prawnej i nie mogą zastąpić indywidualnej konsultacji z wykwalifikowanym adwokatem. Zastosowanie treści w konkretnych przypadkach odbywa się na własne ryzyko użytkownika.

W swojej konkretnej sprawie skorzystaj z porady adwokata!